Qadimgi Xorazmning choʻl qalʼalari

Xiva bilan Nukus orasida yoʻl avval paxta dalalari, soʻng qum orasidan oʻtadi, qum esa devorlar bilan sochilgan. Baʼzilari — faqat arxeolog payqaydigan past doʻngliklar. Boshqalari uy balandligida turibdi: burchaklarida burjlar, devorlarida hamon shamolga ochiq oʻq tuynuklari. Ular Xivadagi har qanday narsadan qadimiyroq, va shu qadar gʻarbga kelgan sayohatchilarning koʻpi ularni bir ertalabda koʻrib oʻtadi. Ular yoʻldan tashlangan bir nigohdan koʻra koʻproq narsaga loyiq, va bir kun ularning haqini toʻla beradi.

Ular nima boʻlgan

Xorazm — Amudaryoning quyi oqimidagi voha, daryo bir vaqtlar Orol dengizi boʻlgan joyga yetib borishidan oldingi soʻnggi yashillik. U Samarqand va Buxoroda koshinli gumbazlar paydo boʻlishidan ancha oldin podsholik boʻlgan. Taxminan miloddan avvalgi IV asrdan boshlab bu yerning odamlari daryo boʻylab shaharlar va qalʼalarni deltada moʻl boʻlgan yagona materialdan — xom gʻishtdan tiklagan, ularni esa qoʻlda qazilgan va qoʻlda tozalab turilgan kanallar bilan boqqan. Keyingi ming yil ichida daryo oʻzanini oʻzgartirdi, kanallar ishdan chiqdi, va shaharlar birin-ketin qumga tashlab qoldirildi. Ularning oʻrnini hech narsa egallamadi, choʻl esa oʻziga berilganni saqlab qoldi.

Eng yaxshilari oʻng qirgʻoqda, nomining oʻzi aytib turgan Ellikqalʼa tumanida joylashgan. Gap shundaki, bu yerda deyarli hech qachon yomgʻir yogʻmaydi, va nam iqlimda bir avlod umrida yemirilib ketadigan xom gʻisht bu yerda ikki ming yil turib kelgan. Devorlarning tepasi yumaloqlashgan, burjlar qiyofasini yoʻqotgan, lekin har birining gavdasi hamon oʻrnida, va birining tepasidan keyingisi koʻrinadi.

Koʻrishga arziydiganlari

Tuproqqalʼa milodiy dastlabki asrlarning shoh shahri boʻlgan: devor bilan oʻralgan toʻgʻri toʻrtburchak, toʻgʻri koʻchalar va shimoli-gʻarbiy burchagida baland supa ustiga koʻtarilgan saroy. Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi uni 1930-yillarning oxiridan boshlab qazigan, ishning koʻp qismi urushdan keyinga toʻgʻri kelgan, va hech kim kutmagan narsani topgan: devorlari rangtasvir bilan bezatilgan zallar, shohlar va ularning saroy ahlining loydan yasalgan haykallari, yogʻoch va teriga bitilgan arxiv. Koʻchirish mumkin boʻlgan narsalarning koʻpi muzeylarga, avvalo Moskva va Sankt-Peterburgga ketgan; ozgina qismi Nukusdagi Savitskiy muzeyida. Yerda qolgani — koʻchalar rejasi va tekislik ustida hamon boʻy koʻrsatib turgan saroyning ulkan gavdasi.

Ayozqalʼa — suratlardagi oʻsha qalʼa: tepalik ustida va uning ostida uchta qalʼa. Eng qadimiysi, taxminan miloddan avvalgi IV asrga oid, qirning butun tepasini aylanib chiqadi; keyinroq qurilgani yonbagʻirda, uchinchisi, eng kattasi, etakdagi tekislikda turadi. Yuqori devorlardan Qizilqum har tomonga barxanlar va butazor boʻlib, ustida hech narsa yoʻq ufqqacha pastga tushib ketadi. Tepalik ostida oʻtov lageri bor.

Qizilqalʼa kichik va toʻrtburchak, Tuproqqalʼadan koʻrinib turadigan joydagi milodiy dastlabki asrlar qalʼasi, va bir necha yil oldin u qisman qayta tiklangan. Yangi gʻisht toza, burchaklar oʻtkir, shu bois hech boʻlmasa bir marta boshqalari yangiligida qanday koʻringanini koʻrasiz. Kimdir buni foydali deb biladi. Kimdir buni yoʻqotish deb biladi va vayronani afzal koʻradi. Biz u yerda toʻxtaymiz, ikkala fikrni ham aytamiz, qarorni esa sizga qoldiramiz.

Qalʼalar orasida bir kun

Qalʼalarga avtomobilda, Xivadan yoki Nukusdan boriladi. Xivadan Urganch orqali yuqoriga koʻtarilib, Amudaryodan oʻtasiz va oʻng qirgʻoq boʻylab burilasiz; Nukusdan esa daryodan oʻtmasdan, oʻng qirgʻoq boʻylab Beruniy orqali yuqoriga yurasiz. Har ikki holda ham uchta joy orasida bir necha soat oʻtadi: ular orasida asfalt yoʻlda qisqa oʻtishlar, har birining oxirida esa bir boʻlak tuproq yoʻl.

Ularning hech birida na soya, na panoh bor. Buning uchun fasl — bahor va kuz. Iyul va avgustda devorlar tushdan keyin kun boʻyi issiqni qaytarib beradi, qishda esa — bu mamlakat pastliklari ichida eng sovugʻi — choʻldan esgan shamolda uzoq turish qiyin. Bosh kiyim va suv, hamda tirmashib chiqsa boʻladigan poyabzal oling.

Ayozqalʼaga koʻtarilish sochiluvchan va tik: tepalik yuzidan yuqoriga siniq gʻisht va qumdan iborat soʻqmoq, va u pastdan koʻringanidan koʻra koʻproq vaqt oladi. Tepasi bunga arziydi, gidingiz esa qaysi yoʻldan yurishni biladi. Tunab qoladiganlar pastdagi oʻtov lagerida uxlaydi — «Xorazm va Orol dengizi» sayohatimiz aynan shunday qiladi: gulxan yonida kechki ovqat, tepadagi qalʼalarning qorongʻiga choʻmishi, ertalab esa jaziramadan oldin Qizilqum uzra koʻtarilayotgan yorugʻlik.

Sayohatdagi oʻrni

«Xorazm va Orol dengizi» sayohatida qalʼalar — Nukus bilan Xiva orasidagi kun. Toʻgʻri yoʻl taxminan uch soat oladi; oʻng qirgʻoqqa burilsa va tun lagerda oʻtkazilsa, u bir kun va bir ertalabga aylanadi, Xivagacha qolgan yoʻl esa Nukusdan toʻgʻri yoʻldan qisqaroq. Xivaga yetib boradigan har qanday yoʻnalishda ular shahardan bir kunlik safar: nonushtadan keyin daryodan oʻtish, uchta joy va tushdan keyin kech boʻlmay devorlar ichiga qaytish — tomlardan kun botishini koʻrishga ulgurib.

Sayohat maslahatchingiz haydovchili avtomobilni, bu joylarni va ularning tarixini biladigan shaxsiy gidni, tunashni istasangiz esa lagerni ham tashkil qiladi. Qaysi oyda kelishingiz bu yerda yoʻnalishning deyarli boshqa har qanday joyidagidan koʻra muhimroq. Bu kun sanalaringizning qayeriga toʻgʻri kelishini ayting, biz esa u mos keladimi yoki yoʻqmi, ochiq aytamiz.