Koshinlarni oʻqish: temuriylar meʼmorchiligi boʻyicha qisqa qoʻllanma

Registon ilk qarashda moviy devor, va bir necha daqiqa shuning oʻzi yetarli. Keyin koʻz rangdan koʻproq narsa istaydi. Bu uslub — temuriylar uslubi: u XIV asr oxiri va XV asrda Samarqandda Temur va uning nabirasi uchun yaratilgan, keyin qurilgan binolar esa uning grammatikasini saqlab qolgan. Madrasa bir necha qismdan iborat, rang uch usuldan biri bilan qoʻyilgan, yozuv nimadir deydi, naqshlar esa qoidalarga boʻysunadi. Oʻqishni boshlash uchun bir necha soʻz va bir necha qarash odati kifoya; qolganini yoningizdagi gid qiladi.

Binoning tuzilishi

Peshtoqdan boshlang. Peshtoq — tom chizigʻidan yuqoriga koʻtarilgan, ichiga uchli ravoq oʻyilgan ulkan toʻrtburchak hoshiya, binoning uzoqdan koʻrinishga moʻljallangan qismi. Ravoq ortida ayvon — usti toq bilan yopilgan, bir tomoni ochiq zal; peshtoq — koʻchaga qaratib qoʻyilgan ayvon. Undan narida hovli. Madrasada hovli atrofi kichik xonalar — hujralar bilan oʻralgan, odatda ikki qavat, har bir tomonning oʻrtasida esa kattaroq ayvon.

Tepada gumbaz, gumbaz ostida esa baraban — gumbazni tomdan yuqoriga koʻtarib turadigan va belida yozuv belbogʻini olib yurgan baland silindr. Peshtoq ostidan oʻtayotganda tepaga qarang. Yarim toqdagi mayda tokchalardan iborat asalari uyasi — muqarnas, u nurni tutish uchun yaratilgan: har bir katagi quyoshni boshqa burchakdan oladi, shu bois toq tosh bilan bulut oʻrtasidagi nimadir boʻlib koʻrinadi.

Rang qoʻyilishining uch usuli

Eng oddiysi — bannoiy: sirli gʻishtlar oddiy gʻishtlar orasiga shunday teriladiki, devorning oʻzi naqsh bitadi. Naqshlar koʻpincha soʻz boʻladi — Alloh va Paygʻambar nomlari yoki qisqa hamd iborasi, gʻishtdan terib boʻladigan darajada burchakli va koʻchadan oʻqib boʻladigan darajada yirik xatda takrorlanadi. Buxorodagi XII asr Kalon minorasi — uning qadimiyroq qarindoshi: tepaga yaqin bitta tor moviy belbogʻdan boshqa joyi sirsiz, har bir belbogʻi esa oʻsha bir gʻishtni terishning boshqa bir usuli; Samarqanddagi Bibixonimning tashqi devorlari esa — haqiqiy bannoiy.

Eng nafisi va eng qimmati — koshin mozaikasi. Bir rangli koshin pishirilgan, soʻng undan barg, harf yoki yulduzning bir parchasi kesib olingan, boʻlaklar esa ganchga bir-biriga mos keltirib terilgan, ranglar oʻtkir chegarada tutashadi. Buni koʻradigan joylar — Shohi Zinda va Ulugʻbek madrasasining peshtoqi. Pannoga yaqin turib, choklariga qarang.

Uchinchi usul — boʻyalgan koshin, haft rangi, yaʼni yetti rang: naqsh tekis koshin ustiga chiziladi va ranglar birga pishiriladi, bir-biriga oqib ketmasligi uchun oralariga toʻq chiziq tortiladi. Bu tezroq. Temuriylar ham uni mozaika yonida ishlatgan, ammo u XVII asrning odatiy usuliga aylandi. Uzoqdan u mozaikaga oʻxshab ketadi; yaqindan esa chiziq yumshoqroq, yuza esa bir tekis.

Xatlar

Gapning koʻpini ikki xat aytadi. Kufiy — toʻrtburchak, burchakli xat, va gap aynan burchaklarda: uni gʻishtdan terish mumkin, shuning uchun u bannoiy devorlarning va gumbaz ostidagi barabanning xati. Suls — oqar xat, baland tortilgan harflar va uzun egri chiziqlar, peshtoqlarning xati: unda oyat ravoqning bir tomonidan yuqoriga koʻtarilib, tepasidan oʻtib, narigi tomonidan pastga tushadi, moviy ustida oq.

Oyatlarda nima deyilganini gidingiz aytib beradi. Koʻpi Qurʼondan; baʼzilarida homiyning nomi va sana bitilgan. Ahyon-ahyonda peshtoq kitobalari orasida mayda harflar bilan usta oʻz imzosini qoldirgan. Shohi Zindaning bir necha peshtoqida koshin kesgan ustaning nomi bor, va gid ulardan birini koʻrsatib berishi zinapoyaning rohatlaridan biri.

Naqshlar

Naqshlar ikki oilaga boʻlinadi. Girih — geometriya: panjaradan chiqarilgan yulduzlar va koʻpburchaklar, oʻn qirrali yulduzni beshburchaklar, beshburchaklarni esa yana yulduzlar oʻrab turadi, va bu cheksiz davom etadi. Eng koʻp takrorlanadigani — sakkiz qirrali yulduz, xatam. Islimiy — oʻsimlik: chirmashib koʻtariladigan, ikkiga ayrilib yana oʻziga qaytadigan va har burilishida bir gul koʻtargan novda.

Registondagi ikki madrasa naqshlari bilan nimadir aytadi. XV asr boshida qurilgan Ulugʻbek madrasasining peshtoqi — yulduzlar panjarasi, va uni shahar ustidagi tepalikdan osmonni oʻlchagan astronom shahzodaning belgisi deb oʻqimaslik qiyin. Maydonning narigi tomonidagi XVII asr Sherdor madrasasi ravogʻi ustida oq kiyiklarni quvib borayotgan ikki yoʻlbarsni koʻtarib turadi, har birining orqasida quyosh, quyosh ichida esa yuz. Diniy binoda jonli mavjudotlar tasvirlanmasligi kerak edi. Ular baribir tasvirlangan, va madrasaning nomi buni qayd etadi: Sherdor — sherli, yoki yoʻlbarsli, chunki bu soʻz ikkalasini ham anglatadi, hayvonlar esa yoʻl-yoʻl.

Nimasi eski, nimasi yangi

Registondagi koshinlarning koʻp qismi — XX asr ishi, ularning ostidagi gumbazlar va minoralar ham taʼmirlangan; XIX asr oxiridagi zilziladan keyin vayronaga aylangan Bibixonim esa XX asrning soʻnggi oʻn yilliklarida asosan qaytadan qurilgan. Minoralar qiyshaygan, gumbazlar qulagan, koshinlarning koʻpi yoʻqolgan edi. Siz koʻrayotganingiz — saqlanib qolgan namuna asosida oʻn yillar davomida bajarilgan taʼmir, va qaysi biri qaysi ekanini bilish foydali.

Taʼmirlangan koshin tekisroq, bir xilroq va yorqinroq; eski koshinning siri xiralashib, chuqurchalar bilan qoplangan, va ikki boʻlak hech qachon aynan bir tusda emas. Ikkisi tutashgan joyda chok bor, va binoni biladigan gid uni sizga koʻrsatadi. Shohi Zindada asl ish Registondagidan koʻra koʻproq saqlangan, garchi uning ham taʼmirchilari boʻlgan; XVII asr Tillakori madrasasi tashqaridan koʻp taʼmirlangan, unga nom bergan ichkaridagi tilla ham asosan qayta tiklangan.

Qaysi soatda

Koshin siri — shishaning bir turi, va u yorugʻlikka javob beradi. Ulugʻbek madrasasi kabi sharqqa qaragan peshtoq ertalab eng chiroyli; maydonning narigi tomonidagi qoʻshnisi tushdan keyinni kutadi. Shohi Zinda zinapoyasiga kechki past quyosh kerak — yorugʻlik zinalardan pastga tushib, mozaika uni qaytarib beradigan payt. Qorongʻi tushganda Registonda chiroqlar yonadi, moviy esa qora va tillaga aylanadi. Biz Samarqand kunini shu soatlarga qarab rejalashtiramiz.

Bularni oʻrganish uzoq vaqt olmaydi. Diqqat bilan koʻrilgan ikki bino shunchaki oʻtib ketilgan oʻntasiga arziydi, va gid ularni oʻqib beradi: mozaika qayerda tugaydi, baraban nima deydi, qaysi yulduz qaysi. Sayohat maslahatchingizga asosiy maqsad binolar ekanini ayting — kunlar yorugʻlikka qarab rejalashtiriladi.